26 تیر 1405
«تلنگرهای محیطی و فرایندی؛ راهکاری نوآورانه برای تغییر رفتار مصرف انرژی خانوارها»

چکیده

در دهۀ اخیر، شواهد پژوهشی و تجربه‌های عملیاتی بسیار زیادی در ارتباط با اثرگذاری مداخلات رفتاری در بهبود رفتار مصرف انرژیِ خانوارها و سازمان‌ها به‌دست آمده است. این مداخلات در طیف وسیعی از کشورها و زمینه‌ها و بر روی مخاطبانی با ویژگی‌های جمعیت‌شناختی مختلف اجرا شده و توانسته‌اند با موفقیت، منجر به تغییر رفتار مدنظر شوند. از این حیث، امروزه اقبال گسترده‌ای از سمت دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و بخش خصوصیِ فعال در حوزۀ مصرف انرژی نسبت به رویکردهای رفتاری رقم ایجاد شده است.

علی‌رغم محدودیت‌های رویکردها سنتی به سیاست‌گذاری، در رویکرد بینش‌های رفتاری، جعبه‌ابزاری نامحدود برای تغییر رفتار مخاطبین وجود دارد. در اینجا از ابزارهای رفتاری مختلفی می‌توان بهره برد که برخی از آن‌ها شامل این موارد هستند: «هنجارهای اجتماعی»، «بازخوردهای رفتاری»، «زیان‌گریزی»، «هدف‌گذاری و برنامه‌ریزی»، «عادت‌سازی»، «ایجاد تعهد» و «سوگیری زمان حال». در این میان، شواهد پژوهشی حاکی از آن هستند که یکی از مهمترین و البته نادیده‌گرفته‌ترین عوامل دخیل در رفتارهای روزمره «آسان بودن» انجام رفتارهای نامطلوب و «دشوار بودن» عمل به رفتارهای مطلوب است. در واقع، رخ دادن یا ندادن رفتارهای مختلف بیش از آنکه ناشی از عواملی چون نگرش‌ها، باورها و حتی فرهنگ باشد، متأثر از محرک‌ها و موانعِ علی‌الظاهر کم‌اهمیتِ درونی و بیرونی انسان‌هاست. بنابراین با اتکا بر قدرت تلنگرهای محیطی و فرایندی می‌توان به‌صورتی واقعی‌تر تغییر رفتار را محقق ساخت.

 

تلنگرها با طراحی هوشمندانۀ محیط تصمیم‌گیری، بدون منع سایر گزینه‌ها، بدون ارائۀ مشوق مالی و با در نظر گرفتن امکان اجتناب، کاری می‌کنند تا فرد به‌سمت انتخاب گزینۀ مدنظر سوق داده شود. درعمل استفاده از تلنگرهای محیطی و فرایندی، موفقیت‌های شگفت‌آوری را رقم زده است؛ به‌عنوان مثال در آلمان، استفاده از این تلنگرها، نرخ انتخاب گزینۀ مصرف بهینۀ انرژی را ۱۰ برابر کرد. یا در مطالعه‌ای دیگر قرار دادن گزینۀ استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر به‌عنوان «پیش‌فرض»، منجر تغییراتی در رفتار مصرف انرژی شد که حداقل برای چهار سال باقی می‌ماند.

 

با اتکا بر شواهد علمی موجود، به‌کارگیری خلاقانه و هوشمندانۀ این نوع تلنگرها در کشور، می‌تواند زمینه‌ساز تغییرات بزرگی در رفتار مصرف انرژی خانوارها باشد. در این راه می‌توان ابتکارات مختلفی را به‌کار گرفت: بازطراحی دکمۀ‌های کولر آبی جهت دشوارکردن حالت دور تند، پیش‌فرض قراردادن دمای ۲۴ درجه در هر نوبت روشن‌شدن کولر گازی و سخت‌کردن اعمال دماهای بسیار پایین، پیش‌فرض قرار دادن فروش سایه‌بان همراه با کولر، آنی و کوتاه‌مدت کردن فرایندهای بازخورد به رفتارهای پرمصرف، تفکیک و بخش‌بندی روشنایی ساختمان و اقداماتی نظیر این‌ها.

درباره این فعالیت
حوزه موضوعی
رفتار مصرف‌کننده
انرژی و محیط زیست
لینک کوتاه
نویسندگان این محتوا
محمدحسن ابراهیم کنی
مدیر عامل مرکز بینش‌های رفتاری ایران، کاندیدای دکتری روان‌شناسی شناختی دانشگاه تهران