ایمنی راه‌ها به عنوان یک معضل جهانی، سالانه جان بیش از یک میلیون نفر را می‌گیرد. تصادفات جاده‌ای علاوه بر سیستم حمل و نقل، سلامت و اقتصاد جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهند. در نیم قرن گذشته، نرخ تصادفات رانندگی افزایش یافته و به یکی از مهمترین علل مرگ و میر و معلولیت تبدیل شده است. این مسئله توجه سیاستگذاران را به خود جلب کرده و باعث طراحی برنامه‌ها و سیاست‌هایی برای ارتقای ایمنی راه‌ها شده است.

با گذر زمان، متخصصین ایمنی راه به این پی بردند که صرفاً یک مورد مانند وسیله نقلیه یا جاده نمی‌تواند به‌تنهایی عامل تصادفات جاده‌ای باشد، بلکه عناصر مختلفی اعم از کاربران جاده‌ای و محیط در این موضوع نقش دارند (1). در میان این عوامل نقش کاربران جاده‌ای در آمار تصادفات بسیار قابل توجه است. عدم توجه به این عوامل می‌تواند منجر به ناکارآمدی سیاست‌ها و برنامه‌ها شود. در سال‌های اخیر، توجه جهانی به علوم رفتاری و شناختی در حل مسائل سیاستگذاری افزایش یافته و مداخلات کارآمدتری طراحی و پیاده‌سازی شده‌اند. رویکرد بینش‌های رفتاری با تعریف دقیق‌تر از انسان به درک بهترِ زمینه‌ها و شرایط موجود، علل بی‌اثر یا کم‌اثر بودن سیاست‌های قبلی، مشکلات فعلی و یافتن بهترین راه‌حل برای آن‌ها ‌‌از منظری جدید کمک می‌کند و درواقع با درک واقع‌گرایانه رفتار انسانی و تأکید بر شواهد علمی، به تغییر رفتار و تصمیم‌گیری انسان‌ها می‌پردازد که نهایتا با حداقل سرمایه‌گذاری نتایج مثبتی به ارمغان آید (2).

تصادفات رانندگی بعد از بیماری‌های قلبی و سرطان سومین عامل مرگ‌ومیر در کشور است و حدود 7 درصد از تولید ناخالص ملی و 11 درصد از بودجۀ کشور صرف انواع هزینه‌های تصادفات می‌شود (3). طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی 71 درصد از تصادفات جاده‌ای به عوامل انسانی مرتبط است (4). برای کاهش تصادفات و خسارت‌ها، باید به ویژگی‌های ذهنی، روانی و رفتاری انسان‌ها توجه شود. ویژگی‌هایی مانند حواس‌پرتی، تمرکز، رفتارهای تنشی، سرعت، کنترل خود و تأثیرپذیری از دیگران نقش مهمی در رانندگی دارند. تغییر در رفتار رانندگان می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر کاهش تصادفات داشته باشد. رویکرد بینش‌های رفتاری به دولت‌ها کمک می‌کند تا سیاست‌ها و برنامه‌های مؤثرتری طراحی کنند. استفاده از این رویکرد به دلیل درک واقع‌گرایانه از رفتار انسان در تدوین سیاست‌های ایمنی راه و حمل و نقل ضروری است، همانطور که بسیاری از کشورهای جهان امروزه از این رویکرد در سیاستگذاری ایمنی راه و حل مسائل آن استفاده می‌کنند.

هدف این گزارش مروری بر ادبیات علمی و شواهد حاصل از مطالعات در مسئله به‌کارگیری بینش‌های رفتاری در ایمنی راه‌ها با هدف دریافت بینش‌ها و  ظرفیت های این رویکرد در این حوزه و اطلاع از مداخلات کشورهای مختلف مبتنی بر این رویکرد و  تاثیرات آن است.

مطالعه حاضر با همکاری بنیاد ملی نخبگان و با راهبری دکتر رضا پورحسین، عضو هیئت علمی دانشکده روانشناسی دانشگاه تهران و در قالب طرح شهید احمدی‌روشن در سال 1401-1402 انجام شده‌است.

(1) احمدوند، علی محمد؛ غیاثوند، غلامرضا و روحانی، احمد (1387). طرح راهبردی توسعه اضطراری ایمنی راه/ نشریه راهور. بهار 5.

(2) Peden, M. M. (Ed.). (2004). World report on road traffic injury prevention. World Health Organization.

(3) ایرنا (1402). «قاتل مدرن»؛ مرگ سالانه ۱.۳ میلیون نفر در جاده‌های جهان. برگرفته از https://irna.ir/xjMLmB

(4) Lakhan, R., Pal, R., Baluja, A., Moscote-Salazar, L. R., & Agrawal, A. (2020). Important aspects of human behavior in road traffic accidents. Indian Journal of Neurotrauma, 17(02), 085-089.‏