در سال‌های اخیر، تولید، انتشار و مصرف گسترده‌ی اخبار جعلی تبدیل به یکی از اصلی‌ترین تهدیدات جهانی شده است. به‌نحوی که مجمع جهانی اقتصاد[1] (WEF) در جدیدترین گزارش تهدیدات جهانی[2] که در سال 2025 منتشر شد، اخبار جعلی و نادرست را به‌عنوان بزرگترین تهدید جهان تا پایان سال 2027 برشمرده است (1).

لازمه شناخت دقیق و توسعه‌ی مداخلات مؤثر برای مقابله با این تهدید جهانی، فهم پایه‌های روان‌شناختی اثرگذار بر پذیرش، انتشار و مقابله با اخبار جعلی است. در واقع، بدون داشتن این فهم عمیق و مبتی بر شواهد علمی، نمی‌توان انتظار داشت که پدیده اخبار جعلی و شیوع آن در جامعه، به‌درستی شناخته شده و به‌نحو مؤثری با آن مقابله شود.به‌عنوان مثال، یافته‌های جدید نشان داده‌اند، صرفِ تکرار یک ادعا آن را باورپذیرتر می‌کند و به این پدیده اثر حقیقت توهمی[3] می‌گویند. بنابراین هر میزان افراد با یک ادعای غلط بیشتر مواجه شوند، بیشتر آن را درست می‌پندارند.

یافته دومی که باید به آن اشاره کرد اثر تاثیر ادامه‌دار[4] است؛ حتی هنگامی که اخبار جعلی مورد اصلاح قرار می‌گیرند و افراد حقیقت را می‌پذیرند، این اخبار کماکان در ذهن باقی می‌مانند و بر باورها و رفتارهای بعدی افراد تأثیر می‌گذارند. بر این اساس، نفس مواجهه با یک خبر جعلی، حتی در صورتی که با بیان حقیقت و اطلاعات درست همراه باشد و در ظاهر منجر به باور به آن نشود، منجر به چسبندگی آن خبر در ذهن می‌شود.

علی‌رغم اهمیت بالای این موضوع و ادراک تهدیدی که به‌صورت جهانی و البته از منظر یافته‌های روان‌شناسی نسبت به آن وجود دارد، متاسفانه هیچ اطلاعاتی مبنی بر اینکه اخبار جعلی سالیان اخیر چه میزان در جامعه ایران شیوع پیدا کرده و به افکار عمومی آسیب زده، وجود ندارد و نگرش‌ها و رفتارهای جامعه نسبت به مصرف این اخبار ناشناخته است. در صورتی که کشورهای مختلف، مطالعات و پروژه‌های مختلفی را برای دست‌یابی به شناخت عمیق‌تر درباره وضعیت شیوع اخبار جعلی در جامعه خود اجرایی می‌کنند. در این میان می‌توان به پروژه کووید استیتز[5]، پیمایش اخبار جعلی در زمان کووید-19، پیمایش اخبار جعلی یوروبارومتر[6]، گزارش سالانه اخبار جعلی در جامعه، پروژه آسیب‌پذیری نسبت به اخبار جعلی یوگو[7] و پیمایش‌های مرکز تحقیقات پیو[8] اشاره کرد.

بر اساس این خلاء، مطالعه حاضر که به سفارش مرکز ملی فضای مجازی در تابستان 1404 انجام شد، تلاش کرده، برای اولین‌بار، پیمایشی ملی با هدف سنجش شیوع تعدادی از پرتکرارترین اخبار جعلی سالیان اخیر افکار عمومی ایران انجام و بینش‌هایی نسبت به وضعیت شیوع اخبار جعلی در کشور ارائه دهد. این مطالعه به‌دنبال پاسخ چهار سوال اصلی بوده است که در بخش یافته‌ها، به نتایج به‌دست‌آمده اشاره می‌شود: 1) مواجهه و باور به هفت مورد از پرتکرارترین اخبار جعلی افکار عمومی چقدر شایع است؟ 2) نگرش‌ها و رفتارهای جامعه نسبت به مصرف اخبار جعلی چگونه است؟ 3) چه گروه‌هایی نسبت به شیوع اخبار جعلی آسیب‌پذیرتر هستند؟ 4) شیوع اخبار جعلی چه تأثیری بر نگرش‌ها و رفتارهای سیاسی-اجتماعی دارد؟

[1] Covid States Project
[2] World Global Risk
[3] Illusory Truth Effect
[4] Continued Influence Effect
[5] Covid States Project
[6] Eurobarometer
[7] You Gov
[8] Pew Research Center

(1) Elsner, M., Atkinson, G., & Zahidi, S. (2025). The Global Risks Report 2025. World Economic Forum. https://reports.weforum.org/docs/WEF_Global_Risks_Report_2025.pdf‏