انتشار اخبار جعلی در سال‌های اخیر و با گسترش شبکه‌های اجتماعی نگرانی‌های بسیاری ایجاد کرده است. شبکه‌های اجتماعی امروزه در حال تبدیل‌شدن به محل اصلی دریافت، مصرف و انتشار اطلاعات و اخبار هستند. رویکردهای مختلف روان‌شناختی و رفتاری برای مقابله با این دسته از اخبار طراحی و پیاده‌سازی شده‌اند. در یک نگاه و به‌صورت عمومی می‌توان این رویکردها را به دو دسته مداخلات پیشینی (اعتبارزدایی پیشینی) و مداخلات واکنشی (اعتبارزدایی) تقسیم‌بندی کرد. در سال‌های اخیر مطالعات زیادی در پی یافتن راه‌هایی برای مقابله با انتشار اخبار گمراه‌کننده در سکو‌های شبکه‌های اجتماعی بوده‌اند. یکی از انواع مداخلات برای مقابله با انتشار اخبار جعلی در شبکه‌های اجتماعی، اصلاح اجتماعی^[3] است که در آن کاربران این شبکه‌ها، از طریق ارسال پاسخ [4] به پیام حاوی اطلاعات غلط، یکدیگر را اصلاح می‌کنند.

پروژه حاضر در پی یافتن راهی مؤثر برای مقابله با انتشار اخبار جعلی در میان کاربران فارسی‌زبان شبکه‌های اجتماعی بود. برای این هدف یک آزمایش میدانی تصادفی در سکوی ایکس (توییتر) انجام و در آن با ایجاد حساب کاربری محقق‌ساخته، در قالب سه بازوی آزمایشی، حالت‌های مختلف پیام‌های اصلاحی که برگرفته از یافته‌های روان‌شناسی مقابله با اخبار جعلی بودند، به نمونه‌ای تصادفی از کاربرانی که یک خبر سیاسی نادرست منتشر کرده‌بودند از طریق پاسخ مستقیم به توییت حاوی خبر جعلی آن‌ها ‌‌ارسال و درگیری آن‌ها ‌‌با انواع پیام‌های ارسالی بررسی شد.

به‌لحاظ عملی، مداخلۀ اصلاح اجتماعی قابلیت کاربردی‌سازی در دنیای واقعی را دارد و تمام دغدغه‌مندان، اهالی رسانه و سیاستگذاران بخش‌های مختلف کشور می‌توانند از یافته‌های این مطالعه برای مقابله درست و مبتنی بر شواهد علی با اخبار جعلی منتشرشده در رسانه‌های اجتماعی استفاده کنند؛ یعنی برای اعتبارزدایی موج‌های مختلف خبر جعلی و اصلاح کاربرانی که اقدام به انتشار این اخبار می‌کنند، صرفا به بیان حقایق بپردازند و هیچ اشاره‌ای به اصل شایعۀ منتشرشده ننمایند.

 مطالعۀ حاضر، بهمن 1403، در قالب مقالۀ علمی-پژوهشی، در مجلۀ رویش روان‌شناسی به چاپ رسیده است.

[1] Pre-bunk

[2] Debunk

[3] Social Correction

[4] reply