از الزامات فرایند سیاست‌گذاری و ارائه خدمات و محصولات، دستیابی به شناختی دقیق و واقعی از زمینه، بافت و شرایط شکل‌گیری مسئله است. بی‌تردید هرگونه تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری در غیاب شناخت و اطلاعات کافی از شرایط، سازوکارهای مؤثر بر وقوع رفتار و زمینه‌های اجتماعی، فردی و محیطی، در معرض خطر شکست قرار دارد؛ از این رو، در سال‌های اخیر توجه به مرحله کاوش در سیاست‌گذاری، به شکلی فزاینده‌ افزایش یافته است.

در این میان، بهره‌گیری از رویکرد بینش‌های رفتاری می‌تواند فرایند کاوش را اثربخش‌تر و جامع‌تر سازد. بینش‌های رفتاری از رویکردهای نوظهور در عرصه سیاست‌گذاری است که با تکیه بر شواهد علوم رفتاری و روش‌های علمی سخت‌گیرانه، تلاش می‌کند انسان و رفتارهای او را به طور دقیق درک نموده و سیاست‌هایی متناسب با نیازها، محدودیت‌ها و بستر واقعی زندگی افراد طراحی نماید. در طراحی مداخلات رفتاری، مرحله کاوش به دلیل ایفای نقش برجسته در کارآمدی سیاست‌ها، به‌طور جداگانه و با توجهی ویژه مورد بررسی قرار گرفته است.

کاوش رفتاری مرحله‌ای کلیدی در سیاست‌گذاری است که پیش از طراحی و اجرای هر مداخله، از طریق شناسایی موانع و تسهیل‌گرها، به شناخت دقیق مسئله و زمینه‌ها و الگوهای رفتاری می پردازد و با ارائه ابزارهای کاوش رفتاری به طراحی سیاست‌هایی موثر و کارآمد کمک می‌کند.

بر مبنای مطالعات، فعالیت‌های کاوشی به دو دسته اصلی اولیه و ثانویه تقسیم می‌شوند. فعالیت‌های کاوشی اولیه زمانی انجام می‌گیرند که داده‌ها و بینش‌های مشخصی درباره مسئله رفتاری موردنظر در دسترس نباشد و سیاست‌گذار، ناگزیر با استفاده از ابزارهای گوناگون به گردآوری داده و استخراج بینش بپردازد. به بیان دیگر، این فعالیت‌ها به‌منظور شناسایی علل رخ‌دادن یا ندادن رفتار هدف به کار گرفته می‌شوند. فعالیت‌های کاوشی اولیه از چهار دسته ابزار اصلی و پرکاربرد شامل پیمایش، تحلیل داده‌های اداری، مصاحبه و گروه‌های کانونی و همچنین مشاهده و مشارکت بهره می‌گیرند. این ابزارها مکمل یکدیگر محسوب می‌شوند و بسته به هدف، امکانات و موضوع پژوهش، می‌توانند داده‌های موردنیاز را در اختیار پژوهشگر و سیاست‌گذار قرار دهند. در مقابل، فعالیت‌های کاوشی ثانویه به مرور و تحلیل یافته‌ها و منابع پیشین برای درک بهتر یک مسئله و مشخصاً شناسایی موانع رفتاری اختصاص دارند و سیاست‌گذار بر اساس نیاز خود از آن‌ها بهره می‌برد. فعالیت‌های کاوشی ثانویه از دو نوع اصلی برخوردارند: نخست، بررسی ادبیات علمی و پیشینه پژوهشی مرتبط با موضوع در علوم رفتاری و دوم، به‌کارگیری مدل‌های برگرفته از علوم رفتاری و تحلیل مسئله با کمک آن‌ها مانند مدل COM-B، مدل ABCD و مدل MSI.

در کنار این دو دسته، فعالیت‌های کاوشی تکمیلی قرار دارند که دربردارنده ابزارهایی مانند نقشه‌ی رفتاری، دسته‌بندی مخاطب با ابزارهای متنوع از جمله بخش‌بندی رفتاری، خوشه‌بندی، پروفایل رفتاری و پروسونا؛ و نیز ترسیم نقشه‌های سیستمی هستند. با کاربست این ابزارهای نوین و به‌روز در سیاست‌گذاری رفتاری، می‌توان علاوه بر بصری‌سازی یافته‌ها، دستیابی به تحلیل‌هایی دقیق‌تر و کاوشی جامع‌تر از رفتار را تسهیل بخشید و به ‌سوی طراحی سیاست‌هایی کارآ و هدفمند گام برداشت.

هرچند جوهره‌ مرحله‌ کاوش در دستیابی به بینش‌ها و درکی تازه نهفته است، اما این بینش‌ها باید سیاست‌گذاران را به سوی راه‌حل‌های موثر هدایت کنند. اهمیت مرحله کاوش در کنار گذاشتن فرضیات پیشین، بررسی فرضیات جدید و آزمون آن‌هاست؛ چراکه تصمیم‌های سیاستی بر زندگی شمار زیادی از افراد اثر می‌گذارد و ضروری است که این تصمیمات بر مبنای بررسی‌های دقیق و شواهدمحور اتخاذ شوند. بنابراین بایستی گزینه‌ها و احتمالات مختلفی را مورد توجه و آزمون قرار داد تا در نهایت، بهترین و کارآمدترین راه‌ حل‌ها انتخاب شوند.

این گزارش که به سفارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی انجام شده، به معرفی و توضیح انواع فعالیت‌های کاوش رفتاری و ابزارهای آن و همچنین راهنمای عملی و تفصیلی آن‌ها پرداخته و به به زودی توسط آن مرکز، منتشر خواهد شد.