امروزه و با گسترش شبکه‌های اجتماعی، اخبار جعلی تبدیل به یکی از چالش‌های جدی جوامع شده و تهدیدی مستقیم برای اعتماد عمومی، سلامت جامعه و تصمیم‌گیری آگاهانه به‌حساب می‌آید. در چنین شرایطی، مقابله مؤثر با اخبار جعلی ضرورتی راهبردی برای نهادهای رسانه‌ای، فرهنگی و سیاست‌گذار است. با این حال، تجربه نشان داده رویکردهای رایج همچون راستی‌آزمایی، فیلترینگ، حذف محتوا و یا تهدیدهای قانونی، اغلب ناکافی، ناکارآمد، پرهزینه و واکنشی هستند و در برخی موارد می‌توانند منجر به کاهش اعتماد عمومی شوند.

بر این اساس، در سال‌های اخیر رویکردهای مختلفی برای شناخت دقیق‌تر و ارائه راهکارهای مؤثرتر به موضوع اخبار جعلی پرداخته‌اند و در این میان رویکرد بینش‌های رفتاری توانسته توجهات زیادی را در سطح دانشگاهی و سیاستی به‌خود جلب کند و امروزه به‌صورت‌ گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد.

علی‌رغم این پیشرفت‌های جهانی، متاسفانه بخش زیادی از تلاش‌های موجود در کشور برای مقابله با اخبار جعلی، به علت تکیه‌نداشتن آنها بر یافته‌های علوم رفتاری، نه تنها کارآمدی لازم را ندارند، بلکه در بسیاری از موارد می‌توانند منجر به اثر عکس (Backfire Effect) شده و انتشار و باور به اخبار غلط را افزایش دهند. در واقع، بدون فهم عمیق‌تر از چرایی و چگونگی پذیرش و انتشار اخبار جعلی توسط مردم، بسیاری از افراد با نیت خوب، ناخواسته باعث افزایش تاثیرگذاری این اخبار در افکار عمومی می‌شوند و این موضوع اهمیت استفاده از علوم رفتاری در مقابله با اخبار غلط و گمراه‌کننده را دوچندان می‌کند.

پروژه حاضر با هدف ارزیابی رفتاری رویکردها و اقدامات نهادها و رسانه‌های کشور برای مقابله با اخبار جعلی انجام شد. برای این هدف، 40 مورد از اخبار جعلی پرتکرار کشور در سال 1403 مدنظر قرار گرفت و پاسخ (Debunk) نهادها و رسانه‌های کشور به این اخبار غلط از منظر جدیدترین یافته‌های علوم رفتاری ارزیابی شدند. در انتهای هر خبر نیز نسخه اصلاح‌شده آن خبر مبتنی بر یافته‌های علمی ارائه شده‌است. نتایج این ارزیابی و همچنین «فهرست رفتاری مرکز بینش‌های رفتاری ایران برای مقابله با اخبار جعلی» می‌تواند مورد استفاده دستگاه‌ها و رسانه‌های مختلف کشور قرار بگیرد.

پروژه حاضر در زمستان سال 1403 به سفارش مرکز ملی فضای مجازی انجام شده‌است.