پدیدار شدن شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های جدید، گردش بی‌سابقۀ اخبار جعلی به‌ویژه در زمان بحران‌ها را به دنبال داشته است. این مسئله پس از انتخابات 2016 آمریکا نگرانی جهانی ایجاد کرد و یک مطالعه نشان داد در این ایام و فقط در فیسبوک حداقل 38 میلیون بار خبر جعلی منتشر شده است [1]. برای مقابله با این اخبار، شناخت علمی از رفتار و تصمیم‌گیری مردم ضروری است. استفاده از علوم رفتاری و روان‌شناسی اجتماعی و شناختی برای فهم عمیق این فرایند و ارائه راه‌حل‌های جدید ضروری است. استفاده از علوم رفتاری در مقابلۀ کارآمدتر و کم‌هزینه‌تر با اخبار جعلی کمک می‌کند و رسانه‌ها از جمله خبرگزاری فارس از این علوم برای مقابلۀ موثر می‌توانند بهره ببرند.

در این گزارش، اخبار صفحه شبهه و شایعه فارس که از تاریخ ۲۷ آذر تا ۲۷ دی در بخش پربازدیدها و اخبار بالای صفحه قرار داشتند، توسط این مرکز مورد ارزیابی قرار گرفته و پیشنهاداتی اجرایی برای بهبود این فعالیت‌ها ارائه شده است. گزارش حاضر شامل دو بخش است؛ در بخش اول این گزارش، به ارزیابی رفتاری اخبار گفته‌شده پرداخته شده‌است. در این بخش، ابتدا موارد مثبت و منفی از منظر اصول روان‌شناسی اخبار جعلی در هر خبر مشخص شد؛ در گام بعد، به خواننده نشان داده شد که در صورت استفاده درست از اصول رفتاری در پیاده سازی خبر، صورت بندی و متن خبر به چه شکل می‌بود و برای این کار بخش‌های از خبر بر اساس اصول روان‌شناختی بازنویسی می‌شدند. در بخش دوم گزارش، 8 ایده اجرایی برای بهبود رویکرد خبرگزاری فارس برای مقابله با اخبار جعلی ارائه شد.

همچنین برای بهبود هر چه بهتر عملکرد خبرگزاری فارس در مواجهه به موقع و کارآمد با اخبار جعلی، نیاز به تحلیل دقیق سیر اخبار ارتباط مستقیمی به میزان انتشار آن ، شایعه و خبر جعلی روز و میزان انتشار آن ها وجود خواهد داشت. چرا که واکنش مناسب به یک شایعه و خبر جعلی، ارتباط مستقیمی به میزان انتشار آن خبر در میان مردم دارد.

گزارش حاضر با همکاری خبرگزاری فارس در زمستان 1401 تدوین شده است.

[1] Allcott, H. and Gentzkow, M. (2017). Social media and fake news in the 2016 election. J. Econ. Perspect. 31, 211–236