در سال‌های اخیر، اصطلاح «اخبار جعلی» به یکی از اصطلاحات پرتکرار در فضای رسانه‌ای و سیاسی بدل شده است و افزایش انتشار این اخبار، تأثیرات جدی و گسترده‌ای بر ساختارهای اجتماعی، سیاسی و روان‌شناختی جامعه برجای گذاشته است. در چنین شرایطی، مقابله مؤثر با اخبار جعلی ضرورتی راهبردی برای نهادهای رسانه‌ای، فرهنگی و سیاست‌گذار است. با این حال، تجربه نشان داده رویکردهای رایج همچون راستی‌آزمایی، فیلترینگ، حذف محتوا و یا تهدیدهای قانونی، اغلب ناکافی، ناکارآمد، پرهزینه و واکنشی هستند و در برخی موارد می‌توانند منجر به کاهش اعتماد عمومی شوند.

در نگاه نخست، ممکن است تصور شود که باور به اخبار جعلی نتیجه‌ای از تعصبات سیاسی یا وفاداری ایدئولوژیک است؛ اما پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی و علوم شناختی نشان می‌دهند که عوامل بسیار پیچیده‌تری چون ضعف تفکر تحلیلی، تنبلی شناختی، اتکا به میانبرهای ذهنی و احساساتی چون ترس و خشم دخیل هستند. بر این اساس شناخت پایه‌های روان‌شناختی و رفتاری موثر بر پذیرش، انتشار و مقابله با اخبار جعلی اهمیت دوچندان دارد.

در سال‌های اخیر رویکردهای مختلفی به موضوع اخبار جعلی پرداخته‌اند و در این میان رویکرد بینش‌های رفتاری توانسته توجهات زیادی را در سطح دانشگاهی و سیاستی به‌خود جلب کند و امروزه به‌صورت‌ گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. امروزه مطالعات و یافته‌های زیادی در حوزه پیشگیری و مقابلۀ روان‌شناختی و موثر با اخبار جعلی وجود دارد که می‌تواند مبنای فعالیت‌های سیاستی و رسانه‌ای برای مبارزه با این پدیده باشد و باتوجه به اثرگذاری و کارآمدی آنها، کشورها و سازمان‌های مختفی از این یافته‌ها کمک می‌گیرند. علی‌رغم این پیشرفت‌های جهانی، متاسفانه بخش زیادی از تلاش‌های موجود در کشور برای مقابله با اخبار جعلی، به علت تکیه‌نداشتن آنها بر یافته‌های علوم رفتاری، نه تنها کارآمدی لازم را ندارند، بلکه در بسیاری از موارد می‌توانند منجر به اثر عکس شده و انتشار و باور به اخبار غلط را افزایش دهند.

پروژه حاضر در بهار سال 1404 و به درخواست مرکز ملی فضای مجازی انجام شده و قصد داشت به ارزیابی رفتاری رویکردها و اقدامات نهادها و رسانه‌های کشور برای مقابله با اخبار جعلی بپردازد. نتایج این ارزیابی و همچنین «فهرست رفتاری مرکز بینش‌های رفتاری ایران برای مقابله با اخبار جعلی» می‌تواند مورد استفاده دستگاه‌ها و رسانه‌های مختلف کشور قرار بگیرد.