در مواجهه با بحرانهای پیچیده، تابآوری جمعی صرفا تابع ظرفیتهای مادی و زیرساختی نیست، بلکه از سازوکارهای رفتاری و شناختی نیز تاثیر میپذیرد. در سالهای اخیر، مدل «تابآوری جمعی مبتنی بر هویت اجتماعی» با تبیین نقش هویت اجتماعی مشترک در شکلگیری تابآوری جمعی، مبنای طیف گستردهای از مطالعات و کاربردهای سیاستی قرار گرفته است. گزارش حاضر با تلفیق این چهارچوب و یافتههای علوم رفتاری، ضمن ارائه خوانشی نوین از سازکارهای شکلگیری تابآوری جمعی، ۱۵ دسته راهبرد رفتاری شواهدمحور برای تقویت آن ارائه میکند.
در دهههای اخیر، جوامع مختلف در سراسر جهان با طیف گستردهای از بحرانهای پیچیده و همپوشان، از جمله جنگ، بلایای طبیعی و حملات تروریستی مواجه بودهاند. تجربه این بحرانها نشان داده است که سرعت بازیابی و توانایی جوامع برای عبور از شرایط بحرانی، تنها به ظرفیتهای مادی، زیرساختی یا نظامی وابسته نیست، بلکه تا حد زیادی به توان جامعه در تنظیم رفتارها و هیجانها، حفظ اعتماد و همکاری اجتماعی و استمرار کنش جمعی بستگی دارد. ازاینرو، مفهوم «تابآوری جمعی» در سالهای اخیر به یکی از محورهای اصلی سیاستگذاری در حوزههای امنیت ملی و مدیریت بحران تبدیل شده است.
در ایران نیز همزمان با آغاز جنگ تحمیلی دوم، مفهوم تابآوری با سرعت بیشتری در کانون توجه سیاستگذاران، اندیشکدهها و نهادهای اجرایی قرار گرفت. با وجود این، بخش عمده مطالعات و برنامههای موجود، تابآوری را عمدتا از منظر اقتصادی، زیرساختی یا جامعهشناختی بررسی کردهاند و ابعاد رفتاری و شناختی آن کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
اکنون در میانه نبرد با رژیم صهیونیستی و ایالات متحده آمریکا، تقویت تابآوری جمعی باهدف ارتقای امنیت ملی و ایجاد جامعهای توانمند و مقاوم در تقابلی همهجانبه با دشمنان، ضرورتی راهبردی و انکارناپذیر بهنظر میرسد. امروزه غلبه در جنگها و نبردها، صرفا از مسیر تضعیف توان نظامی دشمن حاصل نمیگردد، بلکه کسب و تثبیت دستاوردها مستلزم حفظ تابآوری جمعی و تقویت ظرفیتهای جامعه برای مواجهه موثر با تهدیدات است. تلاش فزاینده دشمنان در عرصههای روانی و شناختی با محوریت فرسایش هویت ملی مشترک، بیاعتمادسازی مردم به نهادهای عمومی و تشدید شکافهای اجتماعی، خود گواهی بر اهمیت بیبدیل تابآوری جمعی در مقابله با دشمنان است.
مدل «تابآوری جمعی مبتنی بر هویت اجتماعی» یکی از جامعترین و پرکاربردترین چهارچوبهای نظری برای تبیین سازوکارهای رفتاری و شناختی تابآوری جمعی است که طی دو دهه گذشته، مبنای طیف گستردهای از پژوهشهای تجربی و کاربردهای سیاستی در سطح بینالمللی قرار گرفته است.
این مدل، با اتکا بر نظریه هویت اجتماعی و یافتههای روانشناسی اجتماعی و رفتار جمعی، نشان میدهد که تجربه یک تهدید مشترک میتواند مرزهای هویتهای پیشین را کمرنگ کرده و زمینه شکلگیری یک هویت اجتماعی مشترک را فراهم آورد. در چنین شرایطی، افراد خود را اعضای یک «ما»ی مشترک میبینند؛ تغییری که میتواند همکاری، همبستگی، حمایت متقابل، اعتماد و کنش جمعی را تسهیل کند. از این منظر، مردم نه بخشی از مسئله، بلکه یکی از مهمترین منابع و ظرفیتهای مدیریت مؤثر بحران محسوب میشوند.
افزون بر مؤلفهها و سازوکارهای تبیینشده در مدل تابآوری جمعی مبتنی بر هویت اجتماعی، در این پروژه یافتههای پژوهشهای مرتبط در حوزههای روانشناسی اجتماعی، علوم رفتاری و علوم شناختی نیز بررسی و به چهارچوب تحلیل افزوده شده است تا در کنار عوامل اصلی مدل، سایر عوامل روانشناختی موثر بر شکلگیری، تداوم و تقویت تابآوری جمعی نیز مورد توجه قرار گیرند.
گزارش حاضر که در تیرماه 1404 تدوین شده است، 15 دسته راهبرد مبتنی بر علوم رفتاری را جهت تقویت تابآوری جمعی ارائه نموده است. این توصیهها، قابلیت بهرهبرداری در طیف گستردهای از نهادها و دستگاههای کشور، بهویژه دولت، سازمان صداوسیما، مجلس شورای اسلامی و سایر مجموعههای متولی مدیریت بحران را دارا بوده و میتوانند بهعنوان مبنایی شواهدمحور برای طراحی و اجرای مداخلات و سیاستهای عملیاتی در شرایط اضطراری قرار گیرند.
